3 - 4 . مدرسه پيدايش اين نهاد در تمدن اسلامى به سدهء چهارم هجرى بازمىگردد . هرچند كه برنامه‌هاى مدارس در آغاز دينى بود ولى رفته رفته جنبهء علمى - دينى پيدا كرد . نخست مدارس خصوصى ايجاد شد ، به اين شيوه كه اگر عالمى از مكنتى برخوردار بود ، در منزل شخصى خود ، حلقهء درس تشكيل مىداد . يا اينكه توانگران و دولتمندان با هزينهء شخصى خود ، ويژهء عالمان بزرگ مدرسه مىساختند تا مجالس درس خود را در آنجا برپا كنند . از جملهء مدارس خصوصى ، مدرسهء اسفراينى ، مدرسهء بيشكى و مدرسهء سعديه در نيشابور و نيز مدرسهء عبدالجبار مفيد در رى بود كه به گفتهء عبدالجليل قزوينى ، چهارصد فقيه و متكلم در آن درس مىآموختند . نوع ديگر ، مدارس دولتى بود كه برنامه و نيز بودجهء ويژه دولتى داشتند ؛ و افتخار هر دو نوع اين مدارس از آنِ ايرانيان است . خواجه نظام الملك طوسى نخستين كسى بود كه مدارس مشهور به نظاميه را در شهرهاى بغداد ، نيشابور ، اصفهان ، بصره ، مرو ، هرات و چندين شهر ديگر تأسيس كرد و نام خويش را در تاريخ تمدن اسلامى ماندگار ساخت . « 1 » 4 - 4 . كتابخانه يكى ديگر از مؤسسه‌هاى آموزشى ، كتابخانه يا دارالكتب است . گرچه هدف اصلى تأسيس كتابخانه‌ها فعاليت آموزشى نبود ، ولى گزارشهاى موجود دربارهء برخى كتابخانه‌ها ، حكايت از چنين فعاليتى در اين نهاد است . چنان كه در دارالكتب مسجد عتيق همدان ، جلسه‌هاى تدريس برگزار و به طلاب نيازمند كاغذ و قلم داده مىشد و ابوغالب شيرازى در دارالكتب صاحب بن عباد املاى حديث مىكرد . « 2 » 5 - 4 . بيمارستان بيمارستانها علاوه بر وظيفهء درمان بيماران ، عهده‌دار تدريس علوم پزشكى نيز بودند . در اين نهاد ، دانشجويان در كنار آموزش عملى طبابت ، به تحصيل دانش طب نيز اشتغال داشتند . وظيفهء

--> ( 1 ) . ر . ك . تاريخ دانشگاههاى بزرگ اسلامى ، ص 101 - 121 ؛ مدارس نظاميه و تأثير علمى و اجتماعى آن ، نورالله كسايى ، ص 69 ؛ علم و تمدن در اسلام ، ص 64 ( نخستين مدرسه‌هايى كه در ايران ساخته شد ) . دربارهء مدارس متعددى كه در دوران آل زنگى و ايوبيان ساخته شد ، ر . ك . تاريخ آموزش در اسلام ، احمد شلبى ، ترجمهء محمدحسين ساكت ، ص 102 - 108 ؛ نيز ر . ك . دانشنامهء جهان اسلام ، ج 7 ، ص 554 - 555 ( 2 ) . ر . ك . دانشنامهء جهان اسلام ، ج 7 ، ص 554